*   شبنــم ورازگل ســــــرخ    *

محمـــــدفرغاني ،شاعــــرآزاده وخردگـــرا

پيش ازآنكه ابن يمين قطعات اخلاقي خودرابسرايدومردم رابه دوري اززشتيهافراخواندسيف الدين محمدفرغاني ،درگوشه ي خانقاهي درشهركوچك " آقســرا" برسرراه قونيه واقع درآسياي كوچك (تركيه كنوني )،ازنابسامانيهاي روزگارخودكه براثربيدادگري فرمانروايان وحشي وخونريز تــاتـار( مغولهـــا )بس دردناك وتوانفرساشده بودبازبان جدي ، تلخ وگزنده انتقادميكردوبي پروازبان به افشاگري ازبيداد گردنكشان واشغالگران غارتگرمي گشود.سيف الدين محمددرسده هفتم هجري ،يعني درهمان روزگاراني كه شهرهاي بزرگ وآبادخراسان درآتش بيـدادمغولان مي سوخت ، درشهرفرغانه واقع درماوراالنهرزاده شد.سپس كه به شاعري روي آوردباآنكه سالهاپيش براثريورش  تاتاروآشفتگي كشور به آسياي كوچك رفته بود، به سيف فرغاني نامورشد.وي درحاليكه نزديك به هشتادسال داشت دريكي ازخانقاه هاي آقسرادرگذشت .(ازتاريخ زندگاني ودرگذشت وي آگاهي درستي  دردست نيست )

آشنايي وي باديگرشعــرا: 

فرغاني  چندگاهي رانيزدرتبريزگذراندودرآنجاباهمـام تبريـزي آشناشد.نسبت به سعــدي دلبستگي  تمام داشت واورااستادسخن مي ناميد،بآآن سخنسراي بزرگ نامه نگاري داشته  ودرستايش سعدي قطعاتي شيرين دارد:

   نمي دانم كه چون باشدبه معدن زرفرستــــادن     

   به درياقطرةآوردن به كان گوهـــرفرستـــــــادن

   چوبلبـل درفـــــراق گل ،ازاين انديشه خاموشم  

   كه بانگ زاغ چون شايـدبه خنياگرفرستــــــــادن 

   حديث شعــرمن گفتن كنـــــــــــارطبع چون آبت 

   به آتشگاه زرتشت است خاكسترفرستــــــــادن 

   ضميرت جام جمشيــداست دروي نوش جانپرور  

    برِِاوجرعه اي نتــوان ازاين ساغـرفرستـــــــادن                         

   توكشورگيــــــرآفاقي وشعــــــــــرتوتورا لشكـر                   

   چه خوش باشدچنين لشكربه هركشورفرستادن

موضوع چكامه هـــاي سيف فرغاني :كه نشــاندهنـــــــده ي توانايي اودرسخن پارسي ست بيشتردرستايش آفريـــــــدگارتوانا،و پيامبـــــــــرگرامي اسلام ،پندواندرز،پژوهش وخرده گيري ازنابسامانيهـــاي زمانه ونيزدرپيشوازوپاسخگويي به استادان پيش ازخودچون رودكي ،خاقاني ،كمال الدين اسماعيل ، سعدي وهمام تبريزي ست ،وي درقالبهاي قصيده ،قطعه ،رباعي وغزل شعرسروده است (كه از12هزاربيت بيشتراست *).فرغاني درسروده هاي خودازسبك خراساني پيروي ميكردوبه همين شونداورافرغاني ناميدندسخن اوساده وروان بوده ودرآن واژه هاي تازي  كمتربكاررفته است . 

باورهــــاوانديشه شاعرآزاده :بزرگترين برجستگي كه درانديشه واشعارفرغاني ديده ميشودخودداري وي ازستايش  فرمانروايان وحاكمان بيدادگروعوامفريب بوده  و ازستايشگري بيجابشدت گريزان است ،اين شاعرآزاده مرواريددرخشان وگرانبهاي زبان پارسي دري رادرپاي خوكان وحشي دزدوبيدادگروشكم پرست نريخت* انديشه اين سخنسراي داناوتوانابيشترپيرامون اندرزهاوانتقادهاي اجتماعي وبيان راستي هاي عرفاني دورميزندوبه شاعران ديگرنيزسفارش ميكندكه ازستايش  سيم پرستان گداو شكم پرست خودداري كرده وازاصطبــل ثنــــاخواني فرومايگان* دوري جويند،باكمترين امكانات روزگار سازگارباشند،سخنان موزون خودرادرراه غزل گويي وستــــــايش معشوق وياپنــــــدواندرزسازنده بكارگيرند.بيان نارساييها،رنجهاوكمبودهاي همگاني وبرشمــردن زشتيهـــــاوپليديهـــــــاي طبقه ستمگروفاسدجامعه دراشعارسيف ديده ميشود.سيف فرغاني مسلمان وازاهل سنت بود ، درعين حال ازسخنوراني ست كه به خاندان گرامي پيامبراسلام دلبستگي داشته و درباره ي سوگ شهيدان عاشوراشعرگفته است .يكي ازبهترين سروده هاي ماندگاروي چكامه اي ست درنكوهش خودكامگان ستمگربيگانه ،اين چكامه يكي ازبنــــامتــــــرين واكنشهـــــــاي اجتماعي اوست كه درزمان يورش قوم چپاولگــــرتاتـــار(مغولهـــاي وحشي بيابانگرد)به ايران ودرواكنش به بيدادگري آنان سروده شده است ،همانســـانكه فرغاني دراين ســــــروده ناپايداري بيدادگــــران  وحشي راپيش بيني كـــــرده بود،فرمانروايي اين قوم ستمگــــــرســــرانجام به پايــــــــان رسيـــــــــــــد "آمدنــدوكندنــــد،سوختنــدوكشتند،خوردندوبردنــــد"  وسرانجام رفتنــــــد:

هم مرگ برجهــــــــان شمانيزبگـــــــذرد       هم رونق زمان شمـــانيزبگــــــذرد

 وين بــوم محنت ازپي آن تاكندخــــــراب       بردولت آشيان شمــــــانيزبگــــذرد 

بادخـــــــزان نكبت ايام ناگهـــــــــــــــان        برباغ وبوستان شمانيزبگـــــــــذرد

 آب اجل كه هست گلوگيـــــرخاص وعام       برحلق وبردهان شمانيزبگـــــــذرد

اي تيغتــــان چونيـــــزه براي ستــم دراز       اين تيزي سنــان شمانيزبگــــــذرد

چون دادعادلان به جهــــــان دربقانكـــرد       بيــــدادظالمان شمانيــــزبگــــــذرد 

درمملكت چوغرش شيران گذشت ورفت      اين عـــوعــوسگان شمانيـزبگــذرد

آنكس كه اسب داشت غبارش فرونشست   گـردسم خــــران شمانيزبگــــــذرد

 بادي كه درزمانه بسي شمعهــابكشت       هم برچراغــــدان شمانيزبگــــــذرد

 زين كاروانسـراي بسي كاروان گذشت        ناچــاركاروان شمــــانيـــزبگــــــذرد

 اي مفتخـــربه طالع مسعـــودخويشتن        تاثيــراختــــران شمـانيــزبگـــــذرد 

اين نوبت ازكسان ،به شماناكسان رسيد       نوبت زناكســــان شمــانيزبگــــذرد 

بيش ازدوروزبودازآن دگــــــــــركســــان       بعــــــدازدوروزازآن شمــانيزبگـذرد 

برتيـــــرجورتان زتحمل سپـــــــــــركنيم        تاسختي كمـــــان شمانيزبگــــذرد 

اي تورمه سپـــــرده به چوپان گرگ طبع       اين گرگي شبـــان شمـــانيزبگـذرد 

پيل فنـــاكه شـــاه بقـــامات حكم اوست       هم برپيــــــادگان شمــانيزبگـــذرد 

اي دوستان به نيكي خواهم دعاي سيف      يكــــروزبرزبان شمــانيــزبگــــــذرد

 سرچشمه ها: تاريخ ادبيات متوسطه ، دانشنامه ويكي پديا، وبرخي نشريات باكمي فشرده سازي وجايگزيني واژه ها.